
เครื่องสักการะบ้านแม่เปิน เป็นมุมหนึ่งของงานช่างดั้งเดิมในตำบลแม่คำ อำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย บันทึกแผนที่วัฒนธรรมกล่าวถึงลุงน้อยพล ผู้มีฝีมือทำดอกไม้ประดิษฐ์ เครื่องแขวน ผ้าเพดาน และเครื่องสักการะหลายรูปแบบ เรื่องนี้ช่วยให้เห็นว่างานประดับในวิถีชุมชนมีทั้งคนทำ ความรู้ และการส่งต่อฝีมืออยู่เบื้องหลัง
บทความนี้เรียบเรียงจากรายการที่มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงบันทึกเมื่อ 18 สิงหาคม 2565 เพื่อทำความรู้จักผู้ทำและประเภทงานที่ปรากฏในหลักฐาน ไม่ใช่ประกาศรับงาน รายการสินค้า หรือกำหนดการเรียนทำเครื่องสักการะในปัจจุบัน
เครื่องสักการะบ้านแม่เปินเกี่ยวข้องกับใคร
ต้นฉบับเรียกช่างว่า “ลุงน้อยพล” และระบุผู้ให้ข้อมูลชื่อนายชุมพล ศรีภูธร โดยบอกเล่าที่มาว่าเดิมเกิดในจังหวัดลำพูน ก่อนย้ายมากับครอบครัวสู่ชุมชนแม่คำสบเปินซึ่งเป็นชาวยองเช่นเดียวกับชุมชนเดิม รายการจึงเชื่อมเรื่องงานช่างเข้ากับการย้ายถิ่นและเครือข่ายทางวัฒนธรรมของคนในพื้นที่
อย่างไรก็ตาม เรื่องราวของช่างหนึ่งคนไม่ใช่หลักฐานแทนประวัติของชาวยองทั้งหมด ควรเล่าในขอบเขตที่บันทึกไว้ และให้ความสำคัญกับคำบอกเล่าของเจ้าของความรู้โดยไม่เติมข้อสรุปเกี่ยวกับทุกครอบครัวหรือทุกชุมชน
จากการฝึกฝนในครอบครัวสู่ผลงานหลายรูปแบบ
ฐานข้อมูลอธิบายว่าลุงน้อยพลฝึกงานดอกไม้ประดิษฐ์และเครื่องสักการะจากบรรพบุรุษ รายการผลงานที่กล่าวถึงมีทั้งบายศรี สวยดอกไม้ ผ้าเพดาน เครื่องแขวน ดอกไม้กระดาษ ตุงไจย ตุงกระดาษ และดอกบัวกระดาษ ความหลากหลายนี้แสดงให้เห็นขอบเขตงานที่กว้างกว่าการทำของประดับชิ้นใดชิ้นหนึ่ง
สิ่งที่น่าศึกษาต่อคือช่างเลือกใช้รูปแบบใดในโอกาสไหน ใครเป็นผู้กำหนดขนาดหรือองค์ประกอบ และมีคำเรียกท้องถิ่นเฉพาะอย่างไร คำตอบควรมาจากผู้ทำหรือผู้ใช้ในบริบทจริง ไม่ควรอนุมานหน้าที่ทางพิธีกรรมจากรูปลักษณ์ที่คล้ายกันเพียงอย่างเดียว
| กลุ่มงานที่บันทึกไว้ | ประเด็นชวนเรียนรู้ |
|---|---|
| ดอกไม้ประดิษฐ์และดอกไม้กระดาษ | รูปทรง วัสดุ การจัดองค์ประกอบ และคำเรียกของช่าง |
| เครื่องแขวนและผ้าเพดาน | ความสัมพันธ์ของชิ้นงานกับตำแหน่งจัดวางและพื้นที่ใช้จริง |
| บายศรีและสวยดอกไม้ | ชื่อ รูปแบบ และโอกาสใช้งานตามคำอธิบายของเจ้าของวัฒนธรรม |
| ตุงไจยและตุงกระดาษ | ความแตกต่างของงานแต่ละชนิดโดยไม่เหมารวมความหมาย |
ทำไมการให้เครดิตคนทำจึงสำคัญ
ภาพของเครื่องสักการะมักถูกเผยแพร่พร้อมชื่อวัดหรือชื่องาน แต่ชื่อช่างอาจหายไป การรู้จักคนทำช่วยให้เราเห็นความรู้และแรงงานที่อยู่ในชิ้นงาน ตั้งแต่การเลือกวัสดุ การเตรียมส่วนประกอบ ไปจนถึงการประกอบให้ได้รูปแบบที่ต้องการ ทั้งนี้ รายละเอียดขั้นตอนของลุงน้อยพลต้องสอบถามเจ้าตัวเพิ่มเติม ไม่ควรเขียนเป็นสูตรจากรายการชื่อผลงานเท่านั้น
หากนำภาพหรือบทสัมภาษณ์ไปใช้ ควรถามว่าผู้ทำต้องการให้ระบุชื่อใด และตรวจคำเรียกงานก่อนเผยแพร่ การใส่เครดิตอย่างถูกต้องช่วยให้ผู้อ่านแยกได้ว่านี่เป็นผลงานของใครและมีที่มาจากชุมชนใด แทนการใช้คำกว้าง ๆ ว่าเป็นงานล้านนาโดยไม่มีผู้สร้าง
บ้านแม่เปินกับบริบทแม่คำสบเปิน
รายการระบุที่ตั้งไว้ที่บ้านแม่เปิน หมู่ 14 ตำบลแม่คำ อำเภอแม่จัน ส่วนเนื้อหาประวัติกล่าวถึงย่านแม่คำสบเปิน ผู้อ่านจึงควรเก็บทั้งชื่อที่ตั้งและชื่อย่านไว้ในบริบทของต้นฉบับ ไม่ย้ายสถานที่ตามความคุ้นเคยหรือถือว่าชื่อทั้งสองแทนกันได้ทุกกรณี
อีกหนึ่งรายการในพื้นที่แม่คำสบเปินคืออุโบสถวัดแม่คำสบเปิน ซึ่งบันทึกเรื่องช่างและความร่วมมือของชาวบ้านในการก่อสร้าง ข้อมูลคนละรายการนี้ช่วยชวนมองเห็นความสำคัญของงานช่างในชีวิตชุมชน แต่ไม่ได้ยืนยันว่าช่างเครื่องสักการะเป็นผู้ทำงานของอุโบสถดังกล่าว หรือมีเส้นทางเรียนรู้ที่จัดร่วมกัน
หากต้องการเรียนรู้หรือสั่งทำ ควรเริ่มอย่างไร
- ติดต่อก่อนเดินทาง: ระบุว่าต้องการสัมภาษณ์ ดูผลงาน สั่งทำ หรือขอเรียนรู้ เพราะแต่ละวัตถุประสงค์ต้องเตรียมต่างกัน
- บอกบริบทการใช้: ชื่อชนิดงานเพียงอย่างเดียวอาจไม่พอ ควรอธิบายโอกาส สถานที่ ขนาด และวันที่ต้องใช้
- ถามรายละเอียดปัจจุบัน: ตรวจว่ารับทำหรือสะดวกให้เข้าชมหรือไม่ รวมถึงวัสดุ ราคา และระยะเวลาจากผู้ทำโดยตรง
- ขออนุญาตบันทึกภาพ: การให้ดูผลงานไม่ได้หมายถึงอนุญาตให้เผยแพร่ขั้นตอนทั้งหมด
- เคารพข้อจำกัด: บางชิ้นงานอาจมีบริบทหรือธรรมเนียมเฉพาะ ควรถามก่อนหยิบ เคลื่อนย้าย หรือดัดแปลง
ผู้จัดกิจกรรมควรเตรียมข้อมูลให้ชัดและเปิดโอกาสให้ช่างอธิบายข้อจำกัดของงาน การขอให้ทำตามภาพจากแหล่งอื่นโดยไม่รู้ที่มาอาจทำให้ชื่อและรูปแบบคลาดเคลื่อน จึงควรใช้ภาพเพื่อเริ่มสนทนาและให้ช่างแนะนำตามความรู้ของตนเอง
คำถามที่พบบ่อย
มีหลักสูตรหรือเวิร์กช็อปประจำหรือไม่? รายการต้นฉบับไม่ได้ยืนยันหลักสูตร วันสอน หรือกิจกรรมปัจจุบัน ต้องประสานกับเจ้าของความรู้หรือชุมชนก่อน
เครื่องสักการะทุกชนิดใช้แทนกันได้หรือไม่? ไม่ควรสรุปเช่นนั้นจากรายการชื่อ งานแต่ละรูปแบบควรสอบถามบริบทและวิธีใช้จากผู้ทำหรือผู้รู้ในชุมชน
บทความนี้สอนทำตุงหรือบายศรีหรือไม่? ไม่ใช่คู่มือทำตาม แต่เน้นผู้ทำ การส่งต่อความรู้ และวิธีทำความรู้จักงานช่างในแม่จัน
ติดตามงานช่างและเรื่องชุมชนอื่นได้ที่หมวดศิลปวัฒนธรรม เชียงราย108
แหล่งอ้างอิง: เครื่องสักการะ ดอกไม้ประดิษฐ์แบบดั้งเดิม เครื่องแขวน ผ้าเพดาน และ อุโบสถวัดแม่คำสบเปิน แผนที่วัฒนธรรม ผู้บันทึก ผศ.ดร.พลวัฒ ประพัฒน์ทอง มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง รายการวันที่ 18 สิงหาคม 2565
ตรวจทานข้อมูลและเรียบเรียง 17 พฤศจิกายน 2569