ขันแก้วตางสาม หรือที่เรียกอีกชื่อว่า ขันแก้วทั้งสาม เป็นเครื่องใช้ในพิธีกรรมของชาวล้านนา ลักษณะเป็นพานสำหรับใส่ดอกไม้ ธูป และเทียน เพื่อบูชาพระรัตนตรัย ได้แก่ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ สิ่งของชิ้นนี้จึงไม่ได้มีคุณค่าเพียงด้านความงาม แต่ยังสะท้อนความศรัทธาและการร่วมแรงร่วมใจของคนในชุมชน
“ขัน” ในความหมายของชาวล้านนา
คำว่า “ขัน” ในภาษาล้านนาใช้เรียกภาชนะที่ในภาษาภาคกลางมักเรียกว่า “พาน” โดยนำมาใช้รองรับสิ่งของสำคัญในงานบุญและพิธีกรรม รูปแบบของขันมีหลายชนิด ขึ้นอยู่กับหน้าที่และความเชื่อของแต่ละท้องถิ่น
ขันแก้วตางสามมีลักษณะเด่นเป็นกระบะทรงสามเหลี่ยม ตั้งอยู่บนขาสามขา บางชิ้นทำเป็นทรงกลม ปากพานอาจเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือวงกลม นิยมลงรัก ทาสีชาด ปิดทอง และตกแต่งด้วยลายรดน้ำอย่างประณีต รูปทรงมักยกสูงจากพื้นเพื่อให้เหมาะกับการตั้งบูชา
ความหมายของ “สาม” และพระรัตนตรัย
องค์ประกอบสามส่วนของขันสื่อถึงพระรัตนตรัย การจัดเครื่องบูชาจึงแบ่งเป็นสามตำแหน่งและมีถ้อยคำกำกับตามลำดับ ได้แก่
1. ธูปสามดอก วางในมุมที่กำหนดให้เป็นเครื่องบูชาพระพุทธเจ้า พร้อมกล่าวว่า “พุทธคุณัง ปูเชมิ” หมายถึง ข้าพเจ้าขอบูชาคุณของพระพุทธเจ้า
2. เทียนสองเล่ม วางในอีกมุมหนึ่งเพื่อบูชาพระธรรมและพระวินัย พร้อมกล่าวว่า “ธัมมคุณัง ปูเชมิ” หมายถึง ข้าพเจ้าขอบูชาคุณของพระธรรม
3. ดอกไม้ วางในมุมสุดท้ายเพื่อบูชาพระสงฆ์ พร้อมกล่าวว่า “สังฆคุณัง ปูเชมิ” หมายถึง ข้าพเจ้าขอบูชาคุณของพระสงฆ์
รายละเอียดถ้อยคำและลำดับการจัดอาจแตกต่างกันตามธรรมเนียมของแต่ละวัดหรือชุมชน ผู้ร่วมพิธีควรปฏิบัติตามคำแนะนำของพระสงฆ์หรือผู้ประกอบพิธีในสถานที่นั้น
จากของใช้ร่วมกันสู่สัญลักษณ์ความสามัคคี
ในอดีต การทำขันแก้วทั้งสามช่วยให้ชาวบ้านนำดอกไม้ ธูป และเทียนมารวมกันเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาในที่เดียว แนวคิดนี้ทำให้ผู้คนมีส่วนร่วมในงานบุญร่วมกัน และทำให้ขันแก้วกลายเป็นภาพแทนของความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของชุมชน
เมื่อถึงเวลาไหว้พระ รับศีล สวดมนต์ หรือถวายไทยทาน ผู้รับหน้าที่ของทายกหรือทายิกาจะยกขันแก้วไปประเคนบริเวณฐานชุกชีหรือแท่นแก้วหน้าพระประธาน จากนั้นกราบสามครั้งจึงถือว่าเสร็จขั้นตอนการประเคน
คุณค่าที่ควรช่วยกันรักษา
ขันแก้วตางสามเป็นทั้งงานช่างและหลักฐานทางวัฒนธรรมที่บอกเล่าวิถีศรัทธาของคนล้านนา การเรียนรู้ความหมายของส่วนประกอบและขั้นตอนการใช้ช่วยให้คนรุ่นใหม่มองเห็นคุณค่าของวัตถุในพิธีกรรมมากกว่าความสวยงามภายนอก พร้อมทั้งช่วยให้การสืบทอดประเพณีเป็นไปอย่างเข้าใจและเคารพบริบทเดิม
คำถามที่พบบ่อย
ขันแก้วตางสามกับขันแก้วทั้งสามต่างกันหรือไม่?
เป็นคำเรียกสิ่งเดียวกัน โดย “ขันแก้วตางสาม” เป็นสำเนียงและคำเรียกแบบล้านนา ส่วน “ขันแก้วทั้งสาม” เป็นรูปเขียนที่พบได้ทั่วไป
ขันแก้วใช้ในโอกาสใด?
ใช้เป็นพานบูชาพระรัตนตรัยในงานบุญ การไหว้พระ รับศีล สวดมนต์ และการถวายไทยทาน
ทำไมขันจึงมีสามขา?
รูปแบบสามขาเชื่อมโยงกับความหมายของพระรัตนตรัย และช่วยให้พานตั้งได้มั่นคง ทั้งนี้รูปแบบงานช่างอาจแตกต่างกันไปตามยุคและท้องถิ่น
ควรจัดเครื่องบูชาอย่างไร?
ควรจัดตามธรรมเนียมของวัดหรือชุมชนที่ร่วมพิธี และสอบถามผู้รู้เมื่อไม่แน่ใจ เพราะรายละเอียดอาจมีความแตกต่างกัน
แหล่งข้อมูลและเครดิต
เรียบเรียงโดยเชียงราย108 จากข้อมูลเผยแพร่ของกรมศิลปากร เรื่อง ขันแก้วทั้งสาม และเรียบเรียงใหม่เพื่อการเผยแพร่ความรู้ด้านศิลปวัฒนธรรมล้านนา
ผู้เรียบเรียงต้นทาง: นางสาวอริสรา คงประเสริฐ นักจดหมายเหตุ
ภาพประกอบ: หอจดหมายเหตุแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เชียงใหม่ ชุดพิพิธภัณฑ์ชุมชนวัดเกตการาม
ภาพที่ใช้ในบทความ: เชียงราย108
