ประวัติเชียงรายฉบับย่อ เชียงรายมาจากไหน?

พญามังรายทรงสร้างเมืองเชียงรายเมื่อ พ.ศ. 1805 บริเวณดอยจอมทอง ริมแม่น้ำกก และทรงย้ายราชธานีจากหิรัญนครเงินยางมายังเมืองแห่งนี้ เรื่องราวของเชียงรายจึงเชื่อมโยงทั้งชุมชนเก่าในลุ่มน้ำกก การก่อร่างอาณาจักรล้านนา และการฟื้นเมืองหลังผ่านช่วงสงคราม ก่อนจะเป็นจังหวัดเชียงรายที่เรารู้จักในปัจจุบัน

ฟังเรื่องราวต่อเนื่องได้ในพอดแคสต์ เชียงราย108 EP.1 — ประวัติเชียงรายฉบับย่อ เชียงรายมาจากไหน? แล้วใช้บทความนี้ทบทวนลำดับเหตุการณ์และอ่านแหล่งอ้างอิงประกอบ

แผ่นดินลุ่มน้ำกก

ก่อนจะมีชื่อเมืองเชียงราย ที่ราบลุ่มแม่น้ำกกเป็นพื้นที่ตั้งถิ่นฐานของผู้คนและเป็นแหล่งอารยธรรมมาก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 ตามข้อมูลในบรีฟซึ่งอ้างถึงวีดิทัศน์ “ประวัติเมืองเชียงราย” ของสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย

จุดเริ่มต้นของเรื่องจึงไม่ได้มีเพียงเหตุการณ์สร้างเมือง แต่ยังมีชุมชนที่ดำรงอยู่ก่อนหน้านั้นด้วย เมื่ออ่านประวัติเชียงราย ควรแยกเรื่องการตั้งถิ่นฐานในลุ่มน้ำออกจากการสถาปนาเมืองที่มีชื่อว่าเชียงราย เพื่อไม่ให้เข้าใจว่าผู้คนเพิ่งเข้ามาอยู่ในพื้นที่เมื่อสร้างเมืองแล้ว

แม่น้ำกกและดอยจอมทองเป็นชื่อที่เราจะพบต่อเนื่องในเรื่องเล่าตอนนี้ โดยเฉพาะเมื่อกล่าวถึงการเลือกที่ตั้งเมืองของพญามังราย

พญามังรายแห่งหิรัญนครเงินยาง

หิรัญนครเงินยางเป็นศูนย์กลางอำนาจของลุ่มน้ำกก ผู้ปกครองสืบเชื้อสายจากลวจักราช หรือปู่เจ้าลาวจก เรื่องราวของพญามังรายจึงเริ่มต้นจากศูนย์กลางแห่งนี้ ก่อนจะเชื่อมโยงมายังเชียงราย

พญามังราย หรือพ่อขุนเม็งรายมหาราช เป็นพระราชโอรสของพญาลาวเมงกับพระนางเทพคำขยาย ซึ่งเป็นพระราชธิดาของท้าวรุ่งแก่นชาย เจ้าเมืองเชียงรุ้ง

ปีที่ทรงขึ้นครองราชย์มีข้อมูลต่างกัน บรีฟสรุปว่าแหล่งส่วนใหญ่ระบุ พ.ศ. 1802 ขณะที่บางแหล่งระบุ พ.ศ. 1804 บทความนี้จึงแสดงทั้งสองปี และไม่เลือกปีใดปีหนึ่งเป็นข้อยุติ

ข้อควรแยกอีกอย่างคือ ปีขึ้นครองราชย์กับปีสร้างเชียงรายเป็นคนละเหตุการณ์ แม้จะปรากฏอยู่ใกล้กันในลำดับเรื่องก็ตาม

ตามรอยช้างทรงสู่ดอยจอมทอง

เรื่องเล่าการสร้างเมืองระบุว่า ใน พ.ศ. 1805 พญามังรายทรงยกทัพไปรวมพลที่เมืองลาวกู่เต้า ระหว่างประทับอยู่ที่นั่น ช้างทรงที่ปล่อยไว้ทางทิศตะวันออกได้หลุดหายไป พระองค์จึงเสด็จตามรอยช้างจนถึงดอยจอมทอง ริมแม่น้ำกก

เมื่อทอดพระเนตรภูมิประเทศและทรงเห็นว่าเป็นชัยภูมิที่ดี จึงโปรดให้สร้างเมืองขึ้น โดยก่อกำแพงโอบดอยจอมทองไว้ภายใน ขนานนามว่าเชียงราย และทรงย้ายราชธานีจากหิรัญนครเงินยางมายังเมืองใหม่

รายละเอียดเรื่องช้างทรงควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าประวัติการสร้างเมืองตามแหล่งอ้างอิง ไม่ใช่บันทึกที่ทำให้เราสร้างภาพเหตุการณ์ทุกส่วนได้อย่างแน่นอน ภาพวาดประกอบตอนนี้จึงเป็นภาพจินตนาการ มิใช่หลักฐานรูปลักษณ์เมืองในอดีต

วันที่ 26 มกราคม เป็นวันรำลึกการสร้างเมืองเชียงราย เป็นวันที่เชื่อมเรื่องราวของผู้สร้างเมืองเข้ากับการรำลึกของคนเชียงรายในยุคต่อมา

ประตูเมืองเชียงราย 12 ประตู

ข้อมูลในบรีฟซึ่งอ้างงานวิชาการระบุว่า เมืองเชียงรายเดิมมีประตูเมือง 11 ประตู ต่อมาเมื่อสร้างสะดือเมืองหรือเสาหลักเมืองบริเวณดอยจอมทอง จึงเพิ่มประตูด้านตะวันตก รวมเป็น 12 ประตู

ตัวอย่างชื่อประตูที่ปรากฏ ได้แก่ ประตูป่าแดงและประตูสลี บทความนี้ไม่ได้แจกแจงชื่อครบทุกประตู เพราะข้อมูลที่ใช้ยังไม่ได้ให้รายชื่อทั้งหมดไว้ และไม่ควรเติมชื่อจากการคาดเดา

จากเชียงรายสู่อาณาจักรล้านนา

พญามังรายทรงใช้เชียงรายเป็นฐานขยายอำนาจลงใต้ และทรงยึดหริภุญไชยหรือลำพูน ซึ่งเป็นศูนย์กลางความเจริญและการค้า เรื่องของเชียงรายในช่วงนี้จึงเชื่อมกับพัฒนาการของเมืองอื่นในล้านนาด้วย

สำหรับเวียงกุมกาม บรีฟที่ใช้เรียบเรียงตอนนี้ระบุปีสร้างไว้ที่ พ.ศ. 1837 ริมแม่น้ำปิง และกล่าวถึงปัญหาน้ำท่วมซ้ำซากในเวลาต่อมา อย่างไรก็ตาม ปีดังกล่าวยังต้องตรวจสอบกับเนื้อหาต้นฉบับที่อ้างถึงเพิ่มเติม จึงไม่ควรถือเป็นข้อยุติจากบทความนี้เพียงแหล่งเดียว

ต่อมา พญามังรายทรงสร้างเชียงใหม่ใน พ.ศ. 1839 เป็นราชธานีของล้านนา ตำนานที่แพร่หลายเล่าว่าทรงสร้างเมืองร่วมกับพญางำเมืองและพ่อขุนรามคำแหง แต่มีนักประวัติศาสตร์ตั้งข้อโต้แย้งเรื่องนี้ จึงควรแยกคำบอกเล่าตามตำนานออกจากข้อสรุปทางประวัติศาสตร์

หลังพญามังรายสวรรคตที่เชียงใหม่ พญาไชยสงคราม พระราชโอรส ทรงกลับมาครองเชียงราย และทรงอัญเชิญพระอัฐิมาบรรจุในสถูปบนดอยงำเมือง ซึ่งปัจจุบันอยู่ในวัดงำเมือง บทความนี้ไม่ระบุปีสวรรคต เนื่องจากแหล่งข้อมูลให้ปีไม่ตรงกัน

ยุคเสียเมืองและการฟื้นเมืองเชียงราย

ใน พ.ศ. 2101 เชียงใหม่เสียเอกราชให้พม่า และล้านนาอยู่ใต้อำนาจพม่านานกว่า 200 ปี ส่วนในช่วงสงครามสยาม–พม่า เมืองเชียงรายถูกทิ้งร้าง เรื่องราวของเมืองจึงมีทั้งช่วงสร้างความเป็นศูนย์กลางและช่วงที่ความต่อเนื่องของบ้านเมืองสะดุดลง

การฟื้นเมืองเป็นอีกจุดสำคัญของประวัติเชียงราย ใน พ.ศ. 2386 รัชกาลที่ 3 โปรดให้ตั้งเมืองเชียงรายขึ้นใหม่ เป็นเมืองในสังกัดเมืองเชียงใหม่ ตามข้อมูลที่บรีฟอ้างจากสำนักงานคลังจังหวัดเชียงราย

ส่วนการเป็นจังหวัด หลายแหล่งระบุว่า เชียงรายเป็นจังหวัดตั้งแต่ พ.ศ. 2453 แต่ข้อมูลที่นำมาใช้ในงานนี้ยังไม่มีเอกสารราชการยืนยันประเด็นดังกล่าว จึงคงถ้อยคำแสดงข้อจำกัดไว้

เมื่อพูดถึง “อายุเชียงราย” จึงต้องดูว่ากำลังกล่าวถึงการสร้างเมือง การตั้งเมืองขึ้นใหม่ หรือการเป็นจังหวัด เพราะทั้งสามเหตุการณ์มีบริบทต่างกัน

เชียงรายวันนี้

บรีฟระบุว่าจังหวัดเชียงรายมี 18 อำเภอ และมีพรมแดนติดเมียนมาและลาว ส่วนคำขวัญที่คุ้นเคยคือ “เหนือสุดในสยาม ชายแดนสามแผ่นดิน ถิ่นวัฒนธรรมล้านนา ล้ำค่าพระธาตุดอยตุง”

เชียงรายเริ่มการฉลองเมืองครบ 750 ปี เมื่อวันที่ 26 มกราคม 2555 วีดิทัศน์ของสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงรายที่เป็นแหล่งหลักของตอนนี้ก็จัดทำขึ้นในโอกาสดังกล่าว ร่วมกับจังหวัดเชียงราย

สำหรับวันที่ 26 มกราคม 2569 บรีฟอ้างรายงานการจัดงานครบรอบ 764 ปี มีพิธีรำลึกพ่อขุนเม็งรายมหาราชและการแสดงวัฒนธรรม รายละเอียดกิจกรรมส่วนนี้ควรตรวจข่าวต้นฉบับอีกครั้งก่อนนำไปใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงเฉพาะงาน

จากเรื่องลุ่มน้ำกกถึงการรำลึกผู้สร้างเมือง ประวัติเชียงรายจึงมีหลายช่วงเวลาซ้อนอยู่ในเรื่องเดียวกัน การอ่านพร้อมลำดับเหตุการณ์ช่วยให้เห็นความเชื่อมโยง โดยยังรักษาข้อแตกต่างของแหล่งข้อมูลไว้

ลำดับเหตุการณ์สำคัญ

คำถามที่พบบ่อย

ใครสร้างเมืองเชียงราย?

พญามังราย หรือพ่อขุนเม็งรายมหาราช ทรงสร้างเมืองเชียงราย และทรงย้ายราชธานีจากหิรัญนครเงินยางมายังเมืองแห่งนี้

เมืองเชียงรายสร้างปีไหน?

เมืองเชียงรายสร้างเมื่อ พ.ศ. 1805 บริเวณดอยจอมทอง ริมแม่น้ำกก ปีดังกล่าวเป็นปีสร้างเมือง ไม่ใช่ปีที่ระบุถึงการเป็นจังหวัด

ทำไมชื่อเชียงราย?

เรื่องเล่าการสร้างเมืองระบุว่าพญามังรายทรงขนานนามเมืองใหม่ว่าเชียงราย ส่วนคำอธิบายรากศัพท์โดยละเอียดไม่ได้อยู่ในชุดข้อเท็จจริงของบรีฟ จึงยังไม่ขยายความเป็นข้อยุติในบทความนี้

วันสร้างเมืองเชียงรายตรงกับวันอะไร?

วันที่ 26 มกราคม เป็นวันรำลึกการสร้างเมืองเชียงราย โดยมีการรำลึกถึงพ่อขุนเม็งรายมหาราช ผู้สร้างเมือง

แหล่งอ้างอิง

รายการต่อไปนี้เป็นแหล่งที่บรีฟระบุสำหรับข้อมูลแต่ละส่วน ไม่ได้หมายความว่าตรวจอ่านต้นฉบับได้ครบทุกหน้าแล้ว

• วีดิทัศน์ประวัติเมืองเชียงราย — สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงรายและจังหวัดเชียงราย
• GotoKnow — ข้อมูลหิรัญนครเงินยางและพญามังราย
• GotoKnow — อนุสาวรีย์พ่อขุนเม็งรายมหาราชและเรื่องเล่าการสร้างเมือง
• ไทยรัฐ — งานพ่อขุนเม็งรายฯ และประวัติผู้สร้างเมือง
• ไทยรัฐ — แหล่งเปรียบเทียบปีขึ้นครองราชย์
• บทความวิชาการที่บรีฟใช้อ้างเรื่องประตูเมือง — ThaiJO (PDF)
• ผู้จัดการออนไลน์ — วันรำลึกการสร้างเมือง
• ศิลปวัฒนธรรม — แหล่งข้อมูลเวียงกุมกามตามบรีฟ
• ศิลปวัฒนธรรม — เรื่องการสร้างเชียงใหม่
• ศิลปวัฒนธรรม — ข้อถกเถียงเรื่องการสร้างเชียงใหม่
• TrueID — ข้อมูลล้านนาในช่วงอำนาจพม่า
• สำนักงานคลังจังหวัดเชียงราย — เอกสารที่บรีฟใช้อ้างการฟื้นเมือง (PDF)
• TrueID — ประวัติเชียงรายและคำขวัญจังหวัด
• องค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย
• ผู้จัดการออนไลน์ — การฉลองเมืองเชียงรายครบ 750 ปี
• Chiang Rai Times — ข่าวครบรอบเมืองเชียงราย 764 ปีตามบรีฟ

ติดตามพอดแคสต์ตอนต่อไปและเรื่องราวบ้านเราได้ทางเว็บไซต์และเพจ Facebook เชียงราย108 หากมีความทรงจำเกี่ยวกับเชียงราย สามารถร่วมเล่าและแลกเปลี่ยนข้อมูลกันได้

เครดิตภาพปก: ภาพสร้างด้วย AI สำหรับเชียงราย108 เป็นภาพจินตนาการประกอบเรื่อง ไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจำลองทางโบราณคดี