เชียงราย — งานวิจัยไทบ้านที่สำรวจปลาในแม่น้ำกกเผยข้อมูลอย่างน้อย 92 ชนิด ในจำนวนนี้ทีมวิจัยจัดเป็นปลาที่พบยาก 55 ชนิด และระบุปลา 4 ชนิดที่ไม่พบในการสำรวจช่วงที่ผ่านมา ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนความสำคัญของถิ่นอาศัยตลอดลำน้ำ และเป็นฐานให้ชุมชนเสนอการฟื้นฟูระบบนิเวศ ท่ามกลางความกังวลเรื่องคุณภาพน้ำและการเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำ
ข้อมูลนี้เปิดเผยในเวทีเมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2569 ที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยเมืองเชียงราย โดยสมาคมแม่น้ำเพื่อชีวิตร่วมกับชุมชนชาวประมงนำเสนอผลงาน “พันธุ์ปลาแม่น้ำกก ท่ามกลางวิกฤติสารพิษปนเปื้อน” ตามรายงานของ Thai PBS และข้อมูลการเตรียมงานวิจัยชาวบ้าน
ตัวเลข 92 ชนิดบอกอะไรเกี่ยวกับปลาแม่น้ำกก
ทีมวิจัยใช้ความรู้และเครื่องมือหาปลาของชุมชนเก็บข้อมูลในพื้นที่ศึกษา 6 ชุมชนตลอดช่วงต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ ราวหนึ่งปี พบปลาอย่างน้อย 92 ชนิด แบ่งเป็นปลาท้องถิ่น 78 ชนิด และปลาต่างถิ่น 14 ชนิด ในบัญชีสำรวจเดียวกันมีปลาที่พบทั่วไป 37 ชนิด และปลาที่พบยาก 55 ชนิด บางชนิดพบเพียงครั้งเดียวในหนึ่งปี
ตัวเลขนี้เป็นผลสำรวจภายใต้ขอบเขตพื้นที่และเวลาของงานวิจัย ไม่ใช่การยืนยันว่าทั้งแม่น้ำกกเหลือปลาอยู่เพียง 92 ชนิด หรือว่าปลาทั้ง 55 ชนิดกำลังจะสูญพันธุ์
ปลา 4 ชนิดที่ทีมวิจัยระบุว่าไม่พบ
รายงานระบุชื่อปลาเค้าดำ ปลาบึก ปลาหว้าหน้านอ และปลาหว้า เป็น 4 ชนิดที่ทีมวิจัยกล่าวว่าหายไปจากแม่น้ำกกในการสำรวจครั้งนี้ คำว่า “ไม่พบ” มีขอบเขตตามวิธีและช่วงเวลาสำรวจ จึงยังไม่เท่ากับการประกาศว่าสูญพันธุ์จากธรรมชาติ
ทีมวิจัยยังพบความต่างระหว่างช่วงลำน้ำ โดยตอนกลางรายงานว่าพบปลา 37 ชนิด ส่วนบริเวณตอนปลายใกล้ปากแม่น้ำโขงมีความหลากหลายสูง โดยเฉพาะช่วงประมาณ 15 กิโลเมตรจากปากน้ำซึ่งเป็นทางผ่านของปลาอพยพ ข้อมูลนี้ช่วยชี้ว่าการดูแลแม่น้ำต้องมองทั้งเส้นทางอพยพและแหล่งวางไข่ ไม่ใช่พิจารณาเฉพาะจุดเก็บตัวอย่างใดจุดหนึ่ง
ความกังวลเรื่องมลพิษและถิ่นอาศัย
ผู้ร่วมวิจัยและนักวิชาการในเวทีตั้งข้อสังเกตถึงน้ำขุ่นตะกอน การเปลี่ยนแปลงระดับน้ำ และกิจกรรมพัฒนาในลุ่มน้ำ รวมถึงมลพิษจากต้นน้ำข้ามพรมแดน ว่าอาจกระทบแหล่งอาหาร แหล่งวางไข่ และการอพยพของปลา ข้อสังเกตเหล่านี้ต้องติดตามควบคู่กับผลตรวจน้ำ ตะกอน และเนื้อปลาในแต่ละช่วงเวลา เพื่อแยกผลกระทบของแต่ละปัจจัยอย่างรอบคอบ
สำหรับคนริมแม่น้ำกก ประเด็นปลาไม่ใช่เรื่องชนิดพันธุ์อย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับอาหาร รายได้ และความรู้ท้องถิ่นที่สืบต่อกันมา งานวิจัยชาวบ้านจึงเป็นอีกชุดข้อมูลที่ช่วยให้ชุมชนมีส่วนร่วมกำหนดแนวทางฟื้นฟูลำน้ำ
ข้อเสนอของชุมชนต่อการฟื้นฟูแม่น้ำกก
สมาคมแม่น้ำเพื่อชีวิตสรุปข้อเสนอ 6 ด้าน ได้แก่ ให้รัฐบาลเจรจาจัดการกิจกรรมเหมืองที่ต้นน้ำในเมียนมา ฟื้นฟูแหล่งน้ำย่อยเป็นแหล่งอาหารสำรอง จัดเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาที่ชุมชนร่วมบริหาร เปิดให้ชาวบ้านร่วมการศึกษาและคณะทำงาน สร้างเครือข่ายตลอดลุ่มน้ำ และสื่อสารความรู้แก่ชาวประมง
ข้อเสนอเหล่านี้เป็นความเห็นจากผู้ทำวิจัยและชุมชน ยังต้องอาศัยการดำเนินงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและข้อมูลติดตามระยะยาว จึงจะประเมินได้ว่ามาตรการใดช่วยให้ปลาและระบบนิเวศฟื้นตัว
คำถามที่พบบ่อย
ปลาแม่น้ำกกเหลือเพียง 92 ชนิดจริงหรือ
ไม่ควรสรุปเช่นนั้น ตัวเลข 92 ชนิดคือปลาที่งานวิจัยไทบ้านพบในพื้นที่และช่วงเวลาที่ศึกษา
ปลา 4 ชนิดสูญพันธุ์แล้วหรือ
รายงานระบุว่าไม่พบปลา 4 ชนิดในการสำรวจ ไม่ใช่หลักฐานยืนยันการสูญพันธุ์ทั้งหมด
ผลสำรวจนี้บอกได้หรือไม่ว่าปลาในแม่น้ำกกกินได้
ไม่ได้ การสำรวจชนิดปลาและการตรวจความปลอดภัยของเนื้อปลาเป็นคนละเรื่อง หากจะประเมินความเสี่ยงด้านอาหาร ต้องอ้างผลตรวจล่าสุดจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ พร้อมพื้นที่และชนิดปลาที่เก็บตัวอย่าง
ที่มา: เรียบเรียงจากรายงานของ Thai PBS โดย โกวิทย์ บุญธรรม ผู้สื่อข่าวศูนย์ข่าวภาคเหนือ (เผยแพร่ 12 ตุลาคม 2569) และข้อมูลโครงการวิจัยชาวบ้าน | ภาพปก: ภาพประกอบสร้างขึ้นใหม่ ไม่ใช่ภาพถ่ายแม่น้ำกกหรือปลาในการสำรวจ
อ่านเพิ่มเติม: คำแนะนำการใช้น้ำแม่น้ำสายจากหน่วยงานสาธารณสุข
