UPOV 1991 คืออะไร? ทำไมเกษตรกรไทยคัดค้าน ห่วงสิทธิเมล็ดพันธุ์

11 ต.ค. 2026

UPOV 1991 คืออะไร และทำไมจึงมีเสียงคัดค้านในไทย? ประเด็นนี้กลับมาได้รับความสนใจท่ามกลางการเจรจาความตกลงการค้าเสรี (FTA) ระหว่างไทยกับสหภาพยุโรป เพราะเกี่ยวข้องกับสิทธิของผู้ปรับปรุงพันธุ์พืช และอาจส่งผลต่อวิธีที่เกษตรกรใช้ เก็บ หรือแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์บางชนิด แม้กติกานี้จะมีเป้าหมายส่งเสริมการสร้างพันธุ์พืชใหม่ แต่เครือข่ายเกษตรกรก็กังวลเรื่องต้นทุนและความมั่นคงทางอาหาร

UPOV 1991 คืออะไร?

UPOV ย่อมาจาก International Union for the Protection of New Varieties of Plants หรือสหภาพระหว่างประเทศเพื่อการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ส่วนคำว่า “1991” หมายถึงฉบับปรับปรุงอนุสัญญาเมื่อปี ค.ศ. 1991

หลักสำคัญคือการให้ สิทธิแก่นักปรับปรุงพันธุ์ ที่พัฒนาพันธุ์พืชใหม่และได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย เพื่อกำหนดเงื่อนไขสำหรับการผลิตหรือจำหน่ายส่วนขยายพันธุ์ของพันธุ์นั้น เช่น เมล็ดพันธุ์ ต้นพันธุ์ หรือวัสดุขยายพันธุ์ ทั้งนี้ สิทธิไม่ได้ครอบคลุมเมล็ดพันธุ์และพืชทุกชนิดโดยอัตโนมัติ

ทำไมเกษตรกรบางกลุ่มจึงคัดค้าน UPOV 1991?

1. กังวลเรื่องการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ

เกษตรกรจำนวนมากมีวิถีเก็บเมล็ดพันธุ์จากผลผลิตไว้ปลูกในฤดูกาลถัดไป ขณะที่ UPOV 1991 มาตรา 15(2) กำหนดเรื่องการนำผลผลิตจากพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองกลับมาขยายพันธุ์ในแปลงของตน เป็น ข้อยกเว้นที่แต่ละประเทศเลือกกำหนดได้ ภายใต้เงื่อนไขบางประการ จึงมีคำถามว่า หากไทยเข้าร่วม จะกำหนดสิทธินี้กว้างแค่ไหน

2. ห่วงต้นทุนการเพาะปลูก

ฝ่ายคัดค้านกังวลว่าหากการปลูกซ้ำบางพันธุ์ถูกจำกัด เกษตรกรอาจมีต้นทุนจากการซื้อเมล็ดพันธุ์เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม การที่ราคาจะสูงขึ้นมากน้อยเพียงใดขึ้นอยู่กับชนิดพันธุ์พืช การแข่งขันในตลาด และรายละเอียดกฎหมายที่ไทยจะใช้จริง ไม่ใช่ผลที่เกิดขึ้นกับเกษตรกรทุกคนทันที

3. กังวลการแลกเปลี่ยนหรือขายเมล็ดพันธุ์ในชุมชน

สำหรับพันธุ์พืชที่ได้รับความคุ้มครอง การนำเมล็ดไปจำหน่ายหรือทำการตลาดโดยไม่ได้รับอนุญาตอาจมีข้อจำกัดตามระบบสิทธิผู้ปรับปรุงพันธุ์ กลุ่มเกษตรกรจึงห่วงว่าประเพณีการแลกเปลี่ยนพันธุ์พืชที่สืบทอดกันมาอาจได้รับผลกระทบในบางกรณี

4. ห่วงความหลากหลายของพันธุ์พืชและอำนาจต่อรอง

เครือข่ายภาคประชาชนบางส่วนกังวลว่าหากเกษตรกรพึ่งพาพันธุ์พืชเชิงการค้าที่ได้รับความคุ้มครองมากขึ้น อาจกระทบการใช้พันธุ์ท้องถิ่นและอำนาจต่อรองด้านเมล็ดพันธุ์ ข้อกังวลนี้เป็นประเด็นที่ต้องประเมินผลกระทบจากนโยบายและมาตรการรองรับอย่างรอบคอบ

แล้ว UPOV 1991 มีข้อดีอย่างไร?

ฝ่ายที่สนับสนุนมองว่าการคุ้มครองสิทธิผู้ปรับปรุงพันธุ์ช่วยสร้างแรงจูงใจให้ภาครัฐ มหาวิทยาลัย และเอกชนลงทุนวิจัยพันธุ์พืชใหม่ เช่น พันธุ์ทนโรค ทนสภาพอากาศ หรือให้ผลผลิตดีขึ้น อีกทั้งอาจส่งเสริมการพัฒนาเทคโนโลยีด้านเมล็ดพันธุ์และโอกาสทางการค้าระหว่างประเทศ

ประเด็นที่ต้องชั่งน้ำหนักจึงไม่ใช่แค่การคุ้มครองผู้พัฒนาพันธุ์พืช แต่รวมถึงการออกแบบข้อยกเว้นและมาตรการคุ้มครองเกษตรกรรายย่อยด้วย

จริงหรือไม่? หากเข้า UPOV 1991 เกษตรกรจะเก็บเมล็ดพันธุ์ไม่ได้ทั้งหมด

ไม่จริงหากกล่าวเหมารวมเช่นนั้น เพราะสิทธิคุ้มครองมุ่งที่พันธุ์ใหม่ซึ่งได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย ไม่ใช่การห้ามใช้เมล็ดพันธุ์ทุกชนิด นอกจากนี้ UPOV 1991 มีข้อยกเว้นสำหรับการกระทำส่วนตัวที่ไม่ใช่เชิงพาณิชย์ การทดลอง และการใช้พันธุ์เพื่อปรับปรุงพันธุ์ใหม่ ส่วนสิทธิการเก็บเมล็ดจากพันธุ์คุ้มครองไว้ปลูกต่อขึ้นอยู่กับกฎหมายภายในของแต่ละประเทศ

ประเทศไทยมี พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 อยู่แล้ว การเปลี่ยนแปลงตามมาตรฐาน UPOV 1991 จึงต้องพิจารณารายละเอียดที่อาจแตกต่างจากกฎหมายปัจจุบัน ไม่ควรสรุปว่ากฎใหม่มีผลใช้แล้ว

ไทยเข้าร่วม UPOV 1991 แล้วหรือยัง?

ณ วันที่ 11 ตุลาคม 2569 ยังไม่มีข้อยุติว่าไทยจะเข้าร่วม UPOV 1991 รัฐบาลชี้แจงเมื่อวันที่ 21 กันยายนว่า ข้อเสนอในการเจรจา FTA ไทย–EU ยังไม่ถือเป็นข้อตกลงที่ไทยยอมรับแล้ว ขณะที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุเมื่อ 23 กันยายนว่ายังศึกษาและรับฟังความคิดเห็น

ส่วนกรมเจรจาการค้าระหว่างประเทศรายงานเมื่อ 7 ตุลาคมว่า การเจรจา FTA รอบที่ 10 ระหว่างวันที่ 28 กันยายน–6 ตุลาคม ที่ภูเก็ตมีความคืบหน้า แต่ยังเหลือประเด็นเชิงนโยบายและการเปิดตลาดที่ต้องเจรจาต่อ

เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับเกษตรกรเชียงรายอย่างไร?

เชียงรายมีพื้นที่เพาะปลูกข้าว พืชไร่ พืชผัก และพืชเศรษฐกิจหลายชนิด ทั้งเกษตรกรรายย่อยและผู้ผลิตเพื่อจำหน่าย เรื่องกติกาเมล็ดพันธุ์จึงอาจเกี่ยวข้องกับต้นทุนการผลิตและการเข้าถึงพันธุ์พืชในอนาคต โดยเฉพาะเมื่อมีการใช้พันธุ์ใหม่ที่ได้รับความคุ้มครอง อย่างไรก็ดี ผลกระทบจริงต้องดูรายละเอียดกฎหมายและพันธุ์พืชที่นำมาใช้เป็นรายกรณี

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ UPOV 1991

UPOV 1991 เท่ากับห้ามเกษตรกรปลูกข้าวจากเมล็ดเก่าหรือไม่?

ไม่ใช่การห้ามแบบครอบคลุมทุกพันธุ์ ประเด็นอยู่ที่การใช้พันธุ์พืชซึ่งมีสิทธิได้รับความคุ้มครองและข้อยกเว้นตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

พันธุ์ข้าวพื้นเมืองจะกลายเป็นทรัพย์สินบริษัททั้งหมดหรือไม่?

ไม่ใช่ผลโดยอัตโนมัติของ UPOV 1991 เพราะการได้รับสิทธิคุ้มครองต้องเป็นไปตามเงื่อนไขของพันธุ์พืชใหม่ แต่ข้อกังวลเรื่องการเข้าถึงทรัพยากรพันธุกรรมและการแบ่งปันผลประโยชน์ยังเป็นเรื่องที่ควรตรวจสอบอย่างจริงจัง

ไทยตัดสินใจรับ UPOV 1991 ใน FTA ไทย–EU แล้วหรือยัง?

ตามข้อมูลทางการที่เผยแพร่ถึงวันที่ 11 ตุลาคม 2569 ยังไม่ปรากฏข้อยุติว่าประเทศไทยตกลงเข้าร่วมแล้ว

บทสรุป

UPOV 1991 เป็นกติกาคุ้มครองสิทธิผู้ปรับปรุงพันธุ์พืชใหม่ ซึ่งมีทั้งเป้าหมายส่งเสริมการวิจัยและข้อกังวลต่อสิทธิของเกษตรกร ประเด็นสำคัญสำหรับไทยคือ หากมีการเปลี่ยนแปลงกฎหมาย จะคุ้มครองเกษตรกรรายย่อยและการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่ออย่างไร และประชาชนจะมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเพียงใด

ชวนคุย: เกษตรกรเชียงรายคิดเห็นอย่างไรกับเรื่องนี้ และอยากให้มีหลักประกันสิทธิการใช้เมล็ดพันธุ์แบบไหนบ้าง?